تفكيك حقايق از اعتباريات، كار مهم ديگرى بود كه حضرت علامه به آن همت گمارد. ايشان، با تبيين اين قاعده كه مسائل جهان و هستى‏هاى خارجى، از علوم حقيقى و قابل اثبات با براهين دقيق علمى است، ولى علوم اعتبارى، مانند حقوق، فقه و . . . از حيطه براهين عقلى خارج است، توانست مرزهاى حكمت عملى و حكمت نظرى را مشخص كند.
عظمت علمى علامه، داراى ابعاد مختلف شناخته شده و گاه ناشناخته، حتى در مجامع علمى است و پى بردن به جنبه‏هاى مختلف شخصيتى اين انديشمند كم‏نظير، به‏گونه مفصل، كارى است بس دشوار و از عهده اين نوشتار خارج است؛ ازاين‏رو، به اختصار نكاتى را در باره پاره‏اى از علوم و ابعاد شخصيتى ايشان خاطرنشان مى‏كنيم:
الف) تفسير:
با وجود جامعيت علامه در علوم مختلف، بى‏شك نام ايشان بيشتر با تفسير« الميزان» شناخته شده است. خود ايشان، درباره علت رويكرد به تفسير، چينين فرموده‏اند:« هنگامى كه به قم آمدم، مطالعه‏اى در برنامه درسى حوزه كردم و آن را با نيازهاى جامعه اسلامى سنجيدم و كمبودهايى در آن يافتم و وظيفه خود را تلاش براى رفع آن‌ها دانستم. مهم‏ترين كمبودهايى كه در برنامه حوزه وجود داشت، در زمينه تفسير و بحث‏هاى عقلى بود و ازاين‏رو، درس تفسير و فلسفه را آغاز كردم . . . ». فعاليت تفسيرى استاد، به تدريس منحصر نشد و خلق اثر عظيمى به نام« الميزان فى تفسير القرآن»، انقلابى بزرگ در اين علم پديد آورد. علامه، با خلق اين اثر ماندگار، روش و سيره معصومين(علیهم السلام) را در تفسير قرآن كه همان تفسير آيات با استفاده از ديگر آيات است، احيا كرد. او، گرچه، در تفسير از دو استاد بزرگ؛ يعنى آية الله سيد على قاضى طباطبائى و حكيم سيد حسين بادكوبه‏اى بهره برده است، اما آنچه از بيانات خود ايشان آشكار است، آموختن روش مزبور، از آية الله قاضى طباطبائى است؛ چه، خود فرموده‏اند:« اين سبك تفسير آيه به آيه را استادمان قاضى قدس سره، به ما تعليم دادند و ما در تفسير از روش ايشان پيروى مى‏كنيم».
از ديگر مزاياى« الميزان»، تفكيك مباحث، با عنوان‏هايى مانند« بحث روايى»،« بحث فلسفى»،« بحث اجتماعى» مى‏باشد؛ اين شيوه، براى پرهيز از آميخته شدن نظرات و برداشت‏هاى شخصى با تفسير قرآن، در پيش گرفته شده است. نقد و بررسى محققانه روايات تفسيرى، تشخيص سره از ناسره و شناسايى اسرائيليات، از ديگر امتيازات اين كتاب ارزش‏مند است كه باعث رويكرد مثبت مجامع علمى و دانشگاهى بدان و رشد و تعالى علم تفسير گرديده است. بخشى از نظريات اساتيد مصرى را كه در مجله علمى« دارالتقريب»، راجع به تفسير« الميزان»، بيان شده است، نقل مى‏كنيم:« تفسير الميزان، تفسيرى جديد است بر قرآن كريم، نوشته علامه سيد محمد حسين طباطبايى كه از بزرگان علماى اماميه به شمار مى‏آيند . . . با مطالعه بخشى از كتاب، توانايى علمى نويسنده، عمق بحث‏ها، طرح مسائل مشكل با بيانى ساده و دورى از تعصب به مذهبى خاص، كاملا مشهود است.

ايشان، در تفسير، شيوه خاصى را برگزيده‏اند و قرآن را با قرآن تفسير كرده و از بسيارى از اقوال و آراء كه اساس صحيحى ندارند يا تأويل‏هايى كه هدف از آن، تفسير قرآن نيست بلكه احياى يك نظريه علمى، يك اصل كلامى، يك نظريه فلسفى يا فتواى مذهبى است، اعراض كرده و پيرامون آنها بحث نمى‏كنند . . . . ما به مؤلف محترم اين تفسير ارزنده، تبريك مى‏گوييم و از خداوند بزرگ، توفيق و بهره‏گيرى از وجود او را خواهانيم».
ب) فلسفه:
علامه، از همان آغاز تحصيل، به مطالعه كتب فلسفى علاقه نشان می‌داد و تشويق حكيم بادكوبه‏اى كه از متخصصين بنام اين فن بود، شور و اشتياق وى را به علوم معقول، دوچندان كرد. احاطه و اشراف كامل ايشان بر مسائل فلسفى كه حاصل تتبعات و مطالعات طاقت‏فرسا بود، اين قدرت را به ايشان داد كه ضمن برشمردن مسائل اصلى فلسفه، به تفكيك مسائلى كه ريشه يونانى دارند، از مسائلى كه در مجامع علمى مسلمانان پى‏ريزى شده‏اند، بپردازد و نقش پررنگ فيلسوفان مسلمان را در تكامل فلسفه مشخص كند.
از ديگر ابتكارات علامه، ترتيب منطقى مسائل فلسفى و تنظيم آن به‏صورت متون درسى است كه در دو كتاب« بداية الحكمة» و« نهاية الحكمة» استاد كاملا مشهود است.
تفكيك حقايق از اعتباريات، كار مهم ديگرى بود كه حضرت علامه به آن همت گمارد. ايشان، با تبيين اين قاعده كه مسائل جهان و هستى‏هاى خارجى، از علوم حقيقى و قابل اثبات با براهين دقيق علمى است، ولى علوم اعتبارى، مانند حقوق، فقه و . . . از حيطه براهين عقلى خارج است، توانست مرزهاى حكمت عملى و حكمت نظرى را مشخص كند.
پرورش و تكميل نظريه حركت جوهرى، تبيين و شرح نزديك به هفتاد مسئله در مبحث قوه و فعل، تكميل برهان صديقين، مبارزه با فلسفه مادى‏گرى و تقريب فلسفه‏هاى غرب و شرق، از ديگر ابتكارات حضرت علامه در حوزه فلسفه است.
ويژگى ديگر تحقيقات فلسفى علامه، اين است كه وى با تبحر خاصى مسائل عميق صدرائى را با شيوه تحليلى بوعلى تبيين نموده است.
ج) عرفان:
علامه، با همراه كردن عرفان نظرى و عملى، طعم خوش حقايق عرفانى را چشيده بود و زى عادى ايشان، الگويى براى طالبان مسير بود. علامه حسن زاده، نقل مى‏كنند كه وقتى نزد مرحوم آيه الله محمد تقى آملى( ره)، از علامه طباطبايى ياد كردم، ايشان، فرمودند:« آقا اگر كسى بايد تحت تصرف و تعليم كامل به جايى برسد و قدمى بردارد، من براى شما بهتر از جناب آقاى طباطبايى( صاحب الميزان)، كسى را نمى‏شناسم . . . ايشان و مرحوم سيد احمد كربلائى كشميرى، در ميان شاگردان مرحوم قاضى از همه بهتر بودند و آقاى طباطبايى، در همان وقت، كشفيات بسيار داشتند». ( ياد نامه 96)
علامه، در رساله« محاكمات» كه پى‏نوشتى بر مكاتبات دو عالم فاضل، مرحوم كمپانى و مرحوم سيد احمد كربلايى، پيرامون بيتى از عطار نيشابورى است، نكات عرفانى بسيار دقيقى را تبيين كرده‏اند.
د) فقه و اصول:
عظمت علمى علامه در مباحث تفسيرى و فلسفى موجب شده تا تبحر ايشان در ساير علوم تحت الشعاع واقع شود. علامه، ساليان بسيارى از عمر خويش را صرف فراگيرى فقه و اصول نمود. ده سال بهره‏گيرى از معلومات مرحوم كمپانى، پنج سال شركت در مجالس درس آيه الله نائينى، چندين سال استفاده از محضر آقا سيد ابوالحسن اصفهانى و شركت در مجالس درس ميرزا على ايروانى و ميرزا على اصغر ملكى، از علامه، فقيهى دقيق و متبحر در به‏كارگيرى اصول فقه ساخته بود و نگاهى به كتاب« تعليقه بر كفايه» ايشان، مؤيد اين نظر است.
ه) رياضيات:
استاد حكيم، سيد حسين بادكوبه‏اى، با توجه به نقش مهم رياضيات در تقويت روش برهانى و بعد فلسفى، علامه را به آموختن آن تشويق كرد و علامه، در كلاس‏هاى درس سيد ابو القاسم خوانسارى كه از متخصصين اين فن بودند، شركت كرد. حساب استدلالى، هندسه مسطحه و جبر استدلالى، دروسى بودند كه علامه از ايشان فراگرفت. تبحر استاد در علوم رياضى، در روش طرح مباحث فلسفى توسط وى، كاملا مشهود بود. ايشان، مسائل فلسفى را همانند مسائل رياضى مطرح مى‏كردند؛ به‏طورى كه هر مسئله‏اى دقيقا در جايگاه خود و به‏گونه‏اى قرار گيرد كه مكمل بحث قبلى و مقدمه‏اى براى بحث بعدى باشد. بر اساس همين مبنا، ايشان، در طى تدريس سعى مى‏كردند مقدمات مباحث، يا از بديهيات و علوم متعارف باشد و يا از اصولى استفاده شود كه ادله آنها پيش‏تر بيان شده باشد. اين روش، در آثار مكتوب ايشان نيز رعايت شده و نگاهى به« اصول فلسفه»،« بداية الحكمه» و« نهايه الحكمه»، اين امر را تأييد مى‏كند. ايشان، با توجه به اين مبنا، مسائل فلسفى را به دو گروه تقسيم مى كرد: گروه اول، مسائلى كه موضوع آنها همان موضوع فلسفه است و در نتيجه محمول آنها هم مساوى با موضوع خواهد بود، مانند مسئله اصالت وجود؛ گروه دوم، مسائلى كه موضوع آنها قسمى از موضوع فلسفه است، مانند وجود ذهنى. ايشان، با دقت فراوان، از طرح مسائل مربوط به هر گروه، در بحث گروه ديگر، پرهيز مى‏كرد و نظم منطقى و رياضى را در همه مسائل و در تمام احوال حفظ مى‏نمود.
و) حديث:
نقش بى‏بديل حديث در تبيين آيات قرآن و استخراج احكام الهى، مورد توجه و اهتمام علامه بود و ايشان، با دقت و وسواس زائد الوصفى تمام« بحار الانوار» علامه مجلسى را مطالعه و احاديث متقن و مستند آن را گزينش نموده بود. وى، هم‏چنين به تصحيح و مقابله نسخه‏اى از« وسائل الشيعه» پرداخته بود كه مورد استفاده محققين و مصححين نيز واقع شد. هم‏چنين در تفسير« الميزان»، در تفسير هر آيه، بخشى با عنوان« بحث روائى» ارائه مى‏دهند كه عمق بحث‏ها و نحوه نقد و بررسى روايات، نشان از مهارت فوق العاده ايشان در علم حديث و ديگر علوم وابسته دارد.
ز) نيازسنجى:
انديشمندان و عالمان بسيارى در مسير تاريخ آمده و رفته‏اند، ولى تنها نام كسانى در عرصه علم و دانش ماندگار است كه در مرحله اول نيازسنجى مناسبى انجام داده و در قدم بعد، راه حل و روش مناسبى براى برطرف كردن نياز ارائه دهند. همان‏گونه كه پيش‏تر اشاره كرديم، حضرت علامه، در بدو ورود به قم دو نياز اساسى حوزه علميه را توجه به علوم قرآنى و علوم عقلى تشخيص دادند و بدون هراس از سختى‏هاى راه و البته با يارى و تدبير زعيم حوزه علميه، آيه الله العظمى بروجردى، به تدريس و تأليف در دو موضوع ياد شده پرداختند و توانستند با نوآورى خويش، انقلابى بزرگ و تحولى سترگ در علوم ياد شده ايجاد كنند.
حضرت علامه، هم‏چنين با درايت و تيزبينى خاصى، نويسندگى و مهارت‏هاى مربوط به آن را از ديگر نيازهاى جوامع علمى تشخيص دادند و با تشكيل انجمنى متشكل از انديشمندان مستعد و طرح موضوعات جديد و كارآمد، سبكى نو در نوشتار دينى پديد آوردند. اين انجمن، هم‏زمان با اوج‏گيرى فعاليت‏هاى كمونيستى در جوامع شرقى و به‏خصوص در ايران، شكل گرفت و افرادى چون استاد شهيد مطهرى، امام موسى صدر، شهيد قدوسى، آية الله امينى، آية الله حائرى تهرانى، آية الله سبحانى و . . . در آن عضويت داشتند و آثار خوبى در زمينه‌هاى مختلف پديد آوردند.

 

طراحی شده توسط ❤ طراحی سایت دیدشو